Mạnh Thường và chuyện "châu về Hợp Phố"

Hợp Phố là một quận nhà Hán đặt năm 111 TCN sau khi diệt nước Nam Việt, thuộc bộ Giao Chỉ, nay ở vùng ven biển phía nam Quảng Tây (Trung Quốc). Đất ven biển không trồng được nhiều lúa, nhưng biển có ngọc trai nổi tiếng. Dân quen đem ngọc sang buôn với quận Giao Chỉ láng giềng để đổi lấy lương thực.

Sách Hậu Hán thư, phần Tuần lại liệt truyện (truyện các quan tốt), chép rằng các Thái thú trước đó phần nhiều tham ô, bắt dân mò ngọc không biết giới hạn. Ngọc dần "dời sang" địa giới quận Giao Chỉ. Lái buôn không tới nữa, dân không có của, người nghèo chết đói ngoài đường.

Mạnh Thường, tự Bá Chu, người huyện Thượng Ngu quận Cối Kê, được cử làm Thái thú Hợp Phố đời Hán Thuận Đế. Ông bỏ những lệ tệ hại cũ, hỏi han điều lợi điều hại của dân. Sử chép chưa đầy một năm thì "ngọc đi lại về", dân trở lại nghề cũ, hàng hóa lưu thông, người ta khen ông như thần.

Ngày nay người ta cho rằng "ngọc dời đi" có thể là do mò quá mức làm bãi trai cạn kiệt, được nghỉ thì trai hồi lại. Thành ngữ châu về Hợp Phố về sau dùng để nói vật quý hay người thương trở về chốn cũ. Hai bà cháu, lão Hầu và thằng Nghêu trong kiếp này là hư cấu.