"Con trâu là đầu cơ nghiệp"

Trong nền nông nghiệp lúa nước, con trâu (trâu nước, Bubalus bubalis) là sức kéo chủ yếu để cày, bừa trên những thửa ruộng lầy mà con bò khó làm được. Một con trâu khỏe có thể làm thay sức của nhiều người. Vì thế, với một gia đình nông dân xưa, con trâu thường là tài sản lớn nhất, quý hơn cả nhà cửa, đồ đạc.

Kho tục ngữ, ca dao Việt có rất nhiều câu về trâu:
"Con trâu là đầu cơ nghiệp."
"Ruộng sâu trâu nái, không bằng con gái đầu lòng."
"Tậu trâu, lấy vợ, làm nhà, / Trong ba việc ấy thật là khó thay."
"Trâu buộc ghét trâu ăn" (chỉ thói ganh tị).

Mua trâu là việc hệ trọng, phải xem tướng trâu (sừng, xoáy, móng, đuôi…) rất kỹ. Ngược lại, bán trâu thường là bước đường cùng của một gia đình gặp nạn — mất mùa, nợ nần hay thuế khóa.

Con trâu còn hiện diện trong lễ hội và nghệ thuật: lễ hội chọi trâu Đồ Sơn (Hải Phòng), tranh dân gian Đông Hồ với hình ảnh mục đồng cưỡi trâu thổi sáo, và trong ký ức tuổi thơ của nhiều thế hệ nông thôn qua hình ảnh "chăn trâu cắt cỏ".