Thần linh giả làm kẻ nghèo để thử lòng người

Các nhà nghiên cứu văn học dân gian xếp những truyện như Sự tích hồ Ba Bể vào mô-típ "thần thử lòng hiếu khách": thần linh hóa thành kẻ nghèo khổ, gớm ghiếc; đa số người giàu có xua đuổi; một người nghèo tiếp đãi; tai họa ập xuống, người tử tế được cứu.

Ví dụ nổi tiếng nhất ở phương Tây là chuyện Philemon và Baucis trong Biến hình ký (Metamorphoses) của thi sĩ La Mã Ovid (đầu thế kỷ I): thần Jupiter và Mercury giả làm người lữ hành, gõ cửa nghìn nhà ở xứ Phrygia đều bị từ chối, chỉ đôi vợ chồng già nghèo Philemon và Baucis mời vào. Cả vùng bị nhấn chìm thành đầm nước; túp lều của hai ông bà hóa thành đền thờ, và khi chết, hai người hóa thành hai cây sồi và đoạn mọc sát nhau.

Mô-típ này phản ánh một đạo lý phổ quát của các xã hội nông nghiệp: lòng hiếu khách với người lạ, người khốn khó là phép thử của cộng đồng. Ở Việt Nam, tục ngữ có câu: "Một miếng khi đói bằng một gói khi no."