Thu mua thóc cưỡng bức và "nhổ lúa trồng đay"

Từ năm 1940–1941, quân Nhật đóng ở Đông Dương; chính quyền thuộc địa Pháp (thân chính phủ Vichy) vẫn cai trị nhưng phải hợp tác và cung cấp lương thực, nguyên liệu cho Nhật. Đông Dương trở thành nơi Nhật lấy gạo, ngô, cao su, quặng… cho chiến tranh.

Thu mua thóc cưỡng bức: nông dân phải bán cho nhà nước một lượng thóc tính theo diện tích ruộng, với giá ấn định thấp hơn nhiều so với giá chợ. Mất mùa vẫn phải nộp đủ; thiếu thì phải đi mua thóc ngoài với giá cao để nộp. Người dân quen gọi là nộp "thóc tạ".

"Nhổ lúa trồng đay": phía Nhật yêu cầu mở rộng diện tích trồng đay (làm bao tải, dây thừng), thầu dầu và một số cây công nghiệp khác phục vụ chiến tranh; ở nhiều nơi nông dân bị ép bỏ lúa, ngô để trồng các cây này. Một số tài liệu còn nêu việc thóc, ngô bị dùng làm chất đốt khi thiếu than.

Giới sử học vẫn bàn luận về mức độ tác động của từng chính sách: có nhà nghiên cứu cho rằng diện tích chuyển sang trồng đay không quá lớn so với tổng diện tích lúa, và yếu tố quyết định là thu mua cưỡng bức, việc vận chuyển gạo Nam – Bắc bị cắt đứt cùng thiên tai. Nhưng trong ký ức người dân, "Nhật bắt nhổ lúa trồng đay" đã trở thành hình ảnh tiêu biểu của những năm tháng ấy.