Nạn đói năm Ất Dậu (1944–1945)
Thảm họa đói ở Bắc Kỳ và bắc Trung Kỳ, làm chết từ khoảng 400.000 đến 2 triệu người tùy theo nguồn ước tính — một trong những thảm kịch lớn nhất lịch sử Việt Nam hiện đại.
Nạn đói bắt đầu từ khoảng cuối năm 1944, lên đến đỉnh điểm vào tháng Giêng – tháng Ba năm Ất Dậu (đầu năm 1945), kéo dài tới khoảng tháng 5/1945. Vùng bị nặng nhất là các tỉnh đồng bằng và ven biển Bắc Bộ, bắc Trung Bộ: Thái Bình, Nam Định, Ninh Bình, Hà Nam, Hưng Yên, Kiến An, Thanh Hóa… Riêng Thái Bình, số liệu địa phương thường được nhắc là khoảng 280.000 người chết.
Số người chết đến nay vẫn là chủ đề tranh luận. Các ước tính dao động từ khoảng 400.000 (một số nguồn Pháp và phương Tây) đến khoảng 1–2 triệu. Bản Tuyên ngôn Độc lập ngày 2/9/1945 nêu con số "hơn hai triệu đồng bào ta bị chết đói", và đây là con số được dùng trong sử liệu chính thức Việt Nam. Cuộc khảo sát thực địa của Viện Sử học Việt Nam phối hợp với các học giả Nhật Bản (Văn Tạo, Furuta Motoo, công bố năm 1995) ở nhiều làng cho thấy tỷ lệ tử vong ở không ít nơi cực kỳ cao.
Nguyên nhân là sự chồng chất của nhiều yếu tố: chính quyền thuộc địa Pháp thu mua thóc cưỡng bức theo định suất với giá rẻ để cung cấp cho quân Nhật và dự trữ; quân Nhật ép chuyển một phần ruộng lúa sang trồng đay và cây có dầu phục vụ chiến tranh; máy bay Đồng Minh ném bom đường sắt, cầu cống và tàu biển khiến gạo từ Nam Kỳ không chuyển ra Bắc được; vụ mùa năm 1944 thất bát vì thiên tai; nạn đầu cơ, tích trữ. Cuộc đảo chính của Nhật ngày 9/3/1945 làm bộ máy hành chính càng rối loạn.
Người đói ăn cám, củ chuối, rễ cây, rau dại; từng đoàn người bỏ làng kéo lên Hà Nội, Nam Định, Hải Phòng xin ăn. Ở Hà Nội, các hội cứu tế mở nơi phát chẩn; xe đi nhặt xác người chết mỗi sáng. Nhiều nạn nhân được chôn chung tại khu Hợp Thiện (Hà Nội), nay là nơi tưởng niệm. Nhiếp ảnh gia Võ An Ninh để lại những bức ảnh chấn động về nạn đói; truyện ngắn Vợ nhặt của Kim Lân lấy bối cảnh năm đói này.
Sau Cách mạng tháng Tám, Chủ tịch Hồ Chí Minh kêu gọi toàn dân "nhường cơm sẻ áo", mỗi tuần nhịn ăn một bữa để góp gạo cứu đói, đồng thời phát động tăng gia sản xuất. Ký ức năm Ất Dậu đến nay vẫn là vết thương sâu trong nhiều làng quê miền Bắc.
Lưu ý: gia đình cái Mận, anh Lành, mụ Khiết là hư cấu; hoàn cảnh của họ dựa trên những gì sử liệu và nhân chứng đã ghi lại.
"Một miếng khi đói bằng một gói khi no." — Tục ngữ
- Văn Tạo, Furuta Motoo, Nạn đói năm 1945 ở Việt Nam — Những chứng tích lịch sử (1995)
- Bùi Minh Dũng, "Japan's Role in the Vietnamese Starvation of 1944–45", Modern Asian Studies (1995)
- Geoffrey Gunn, Rice Wars in Colonial Vietnam (2014)
- Tuyên ngôn Độc lập (2/9/1945)