Đảo Phục Sinh: "tự sát sinh thái" hay bị hủy diệt từ bên ngoài?

Khi người châu Âu đầu tiên — đoàn tàu Hà Lan của Jacob Roggeveen — tới đảo vào ngày lễ Phục Sinh năm 1722, hòn đảo gần như trơ trụi cây lớn. Bằng chứng phấn hoa cho thấy trước đó đảo từng có rừng cọ khổng lồ.

Thuyết "tự sát sinh thái" (ecocide), được Jared Diamond phổ biến trong sách Sụp đổ (Collapse, 2005), cho rằng người Rapa Nui đã chặt phá rừng — một phần để lấy gỗ kéo tượng — dẫn tới xói mòn, đói kém, chiến tranh giữa các thị tộc và sụp đổ dân số trước khi người châu Âu tới. Câu chuyện này từng được dùng rộng rãi như một bài học môi trường.

Phản bác: Hunt và Lipo cho rằng loài chuột Polynesia (Rattus exulans), theo thuyền người tới đảo, đã ăn hạt cọ, khiến rừng không tái sinh được; dân số đảo có lẽ chỉ vài nghìn người và ổn định, nhờ các kỹ thuật canh tác thích nghi như vườn đá. Thảm họa thật sự đến sau khi tiếp xúc: bệnh dịch, và đặc biệt các cuộc bắt nô lệ của người Peru năm 1862–1863 cùng dịch đậu mùa sau đó; đến năm 1877, cả đảo chỉ còn 111 người.

Năm 2024, hai nghiên cứu tiếp tục củng cố quan điểm sau: một nghiên cứu gen người Rapa Nui cổ (tạp chí Nature) không tìm thấy dấu hiệu sụt giảm dân số đột ngột trong những thế kỷ XVII, đồng thời cho thấy tổ tiên họ đã tiếp xúc với người châu Mỹ khoảng thế kỷ XIII – XV; một nghiên cứu khác ước lượng diện tích vườn đá chỉ đủ nuôi khoảng ba nghìn người. Tuy vậy, cuộc tranh luận chưa khép lại hoàn toàn: việc mất rừng là có thật, chỉ là nguyên nhân và hậu quả của nó vẫn được bàn cãi.