Con ngựa gỗ thành Troy
Mưu kế giấu quân trong bụng một con ngựa gỗ khổng lồ để lọt vào thành Troy, kết thúc cuộc vây hãm mười năm — một trong những truyền thuyết nổi tiếng nhất phương Tây.
Theo truyền thuyết, cuộc chiến thành Troy nổ ra vì hoàng tử Paris của Troy đưa nàng Helen, vợ vua Menelaus xứ Sparta, về thành. Liên quân Hy Lạp (Homer gọi là người Achaea, Danaan, Argive) vây Troy mười năm không hạ được. Theo mưu của Odysseus, người thợ Epeios (với sự giúp sức của nữ thần Athena) đóng một con ngựa gỗ rỗng bụng, giấu các chiến binh tinh nhuệ bên trong; phần còn lại của quân Hy Lạp đốt trại, giả vờ rút về, nấp sau đảo Tenedos.
Sử thi Iliad của Homer kết thúc trước khi có con ngựa. Câu chuyện được nhắc trong Odyssey: ở khúc ca VIII, người hát rong Demodocus kể chuyện con ngựa; ở khúc ca IV, Menelaus kể rằng Helen đã đi vòng quanh con ngựa, nhại giọng vợ của từng chiến binh bên trong; có người suýt lên tiếng đáp và bị Odysseus bịt miệng. Bản kể đầy đủ và nổi tiếng nhất là quyển II sử thi Aeneid của nhà thơ La Mã Virgil: kẻ nội gián Sinon, lời cảnh báo của Laocoön, con ngựa khựng lại bốn lần ở ngưỡng cổng mà vũ khí bên trong khua vang không ai để ý, rồi đêm Sinon mở cửa bụng ngựa, các chiến binh tuột dây xuống mở cổng thành.
Số người trong bụng ngựa mỗi nguồn một khác: khoảng 30 (Quintus xứ Smyrna liệt kê chừng ấy tên), 50 (theo Apollodorus), có bản còn phóng đại tới 3.000. Virgil tả ngựa đóng bằng ván linh sam và gỗ phong.
Ngày nay, "con ngựa thành Troy" đã thành thành ngữ chỉ món quà, kẻ nội gián, hay phần mềm độc hại (trojan) đội lốt vô hại để xâm nhập.
"Timeo Danaos et dona ferentes" — Ta sợ người Hy Lạp, kể cả khi họ mang quà. (Virgil, Aeneid II)
- Homer, Odyssey IV, VIII
- Virgil, Aeneid II
- Pseudo-Apollodorus, Epitome V
- Quintus Smyrnaeus, Posthomerica XII