Truyền thuyết Thánh Gióng

Truyện được ghi trong Lĩnh Nam chích quái (Truyện Đổng Thiên Vương) và nhiều sách khác. Đời Hùng Vương thứ sáu, ở làng Phù Đổng (bộ Vũ Ninh), một bà mẹ nghèo ướm chân vào vết chân khổng lồ ngoài đồng, về thụ thai, sinh một cậu bé. Lên ba tuổi cậu vẫn không biết nói, không biết cười, không biết đi.

Giặc Ân sang xâm lược. Vua sai sứ đi tìm người tài. Nghe tiếng sứ giả, cậu bé bỗng cất tiếng xin vua làm cho một con ngựa sắt, một bộ giáp sắt, một cây roi sắt. Từ đó cậu lớn nhanh như thổi; dân làng góp gạo nuôi cậu (dân gian kể: ăn một bữa hết "bảy nong cơm, ba nong cà"). Khi đồ sắt đến, cậu vươn vai thành tráng sĩ, cưỡi ngựa phun lửa xông ra trận. Roi sắt gãy, Gióng nhổ những bụi tre bên đường quật vào giặc. Giặc tan ở chân núi Trâu (Trâu Sơn). Gióng phi ngựa lên núi Sóc (Sóc Sơn), cởi giáp sắt để lại, rồi cả người lẫn ngựa bay về trời. Vua phong là Phù Đổng Thiên Vương.

Dân gian còn chỉ ra "dấu tích" của Gióng: những ao hồ liên tiếp là vết chân ngựa; tre bị lửa ngựa phun cháy thành tre đằng ngà vàng óng; một làng bị lửa ngựa thiêu nên gọi là làng Cháy.

"Giặc Ân" ứng với nhà Ân (Thương) ở Trung Hoa (khoảng thế kỷ XVI – XI TCN), nhưng không có chứng cứ lịch sử nào cho thấy nhà Ân từng đánh xuống vùng đồng bằng sông Hồng — đây là truyền thuyết. Các nhà nghiên cứu cũng lưu ý: ngựa sắt, roi sắt có lẽ là dấu ấn của thời người kể chuyện, khi đồ sắt đã phổ biến. Truyện là biểu tượng cho sức mạnh cả cộng đồng (cả làng nuôi Gióng) và tinh thần đánh giặc giữ nước.