Lệ bắt lính thời Nguyễn

Thời Nguyễn, mỗi làng phải lập sổ đinh, ghi tên đàn ông trong tuổi chịu thuế và lao dịch. Dựa trên sổ ấy, triều đình định mỗi làng phải nộp bao nhiêu lính. Tỉ lệ tùy vùng và tùy thời, có nơi ba đinh lấy một, có nơi năm hay bảy đinh lấy một.

Làng chịu trách nhiệm chọn người và đưa đi đủ số. Vì thế việc ai đi, ai ở nhiều khi do làng và các gia đình thỏa thuận với nhau. Trong dân gian có không ít chuyện anh đi thay em, con đi thay cha.

Lính phải đi rất xa, có khi nhiều năm không được về. Ca dao còn lưu những câu than như "Ba năm trấn thủ lưu đồn", kể nỗi khổ của người lính đóng đồn nơi biên giới.

Chuyện tên Út Văn trong sổ lính và việc anh Hai đi thay là hư cấu.