Chuyển pháp luân và Tứ diệu đế

Theo kinh Chuyển Pháp Luân (Pali: Dhammacakkappavattana Sutta), người nghe đầu tiên là năm vị từng tu khổ hạnh cùng Thái tử Tất-đạt-đa, thường được kể là Kiều Trần Như (Koṇḍañña), Bạt-đề (Bhaddiya), Bà-phả (Vappa), Ma-ha-nam (Mahānāma) và A-thuyết-thị (Assaji). Họ đã rời bỏ ông khi ông thôi ép xác và nhận ăn. Luật tạng kể họ hẹn nhau sẽ không đứng dậy chào ông — nhưng khi ông tới gần, họ không giữ được lời hẹn ấy.

Bài pháp mở đầu bằng Trung đạo: tránh hai cực đoan là đắm say dục lạc và hành hạ thân xác. Tiếp đó là Tứ diệu đế: (1) Khổ đế — đời có khổ: sinh, già, bệnh, chết, xa người thương, gặp điều ghét, cầu không được; (2) Tập đế — nguyên nhân của khổ là ái dục, lòng khao khát không ngừng; (3) Diệt đế — khổ có thể chấm dứt; (4) Đạo đế — con đường chấm dứt khổ là Bát chánh đạo: chánh kiến, chánh tư duy, chánh ngữ, chánh nghiệp, chánh mạng, chánh tinh tấn, chánh niệm, chánh định.

Kinh chép rằng nghe xong, Kiều Trần Như là người đầu tiên đạt "pháp nhãn", thấy rằng phàm cái gì có sinh thì đều có diệt. Vì thế sự kiện này được gọi là lần đầu tiên "quay bánh xe Pháp" (chuyển pháp luân).

Về niên đại, các truyền thống không thống nhất. Phật lịch dùng ở Việt Nam và Đông Nam Á lấy năm Phật nhập Niết-bàn là 544/543 TCN; một cách tính phổ biến khác là 563–483 TCN (theo đó Phật thành đạo năm 35 tuổi, khoảng 528 TCN — mốc dùng trong kiếp này). Nhiều học giả hiện đại lại cho rằng Phật mất muộn hơn, khoảng năm 400 TCN.