Gánh vải cống — truyền thuyết và sự thật

Truyền thuyết: dân gian Nghệ Tĩnh (và nhiều sách phổ thông) kể rằng Mai Thúc Loan cùng đông đảo dân phu bị bắt gánh quả vải đi cống nạp cho nhà Đường; đường xa, vất vả, bị đánh đập, ông kêu gọi phu gánh nổi dậy. Chính sử không chép chi tiết này — đây là cách dân gian giải thích nguồn cơn cuộc khởi nghĩa: cống nạp nặng nề.

Phần có thật: cống vải từ phương Nam là chuyện có thật trong lịch sử Trung Hoa. Hậu Hán thư chép thời Hán, quận Nam Hải phải dâng long nhãn và vải, "mười dặm một trạm, năm dặm một chốt", ngựa chạy đêm ngày qua đường hiểm, người chết nối nhau trên đường; quan huyện Lâm Vũ là Đường Khương dâng thư can, vua Hán Hòa Đế mới bãi bỏ.

Thời Đường, chuyện Dương Quý Phi mê vải nổi tiếng tới mức Đỗ Mục viết: "Nhất kỵ hồng trần phi tử tiếu, vô nhân tri thị lệ chi lai" — một ngựa tung bụi đỏ, phi tần mỉm cười, chẳng ai biết ấy là vải tới. Nhưng chuyện Quý Phi xảy ra khoảng hai, ba chục năm sau khởi nghĩa Mai Thúc Loan, và vải cho bà có lẽ đến từ Lĩnh Nam hoặc đất Thục.

Bạch Cư Dị tả quả vải: hái khỏi cành một ngày thì đổi sắc, hai ngày đổi hương, ba ngày đổi vị, bốn năm ngày thì hết cả sắc hương vị — vì thế cống vải đường xa là một cực hình.