Công chúa Huyền Trân

Huyền Trân là con gái vua Trần Nhân Tông, em gái vua Trần Anh Tông. Năm 1301, Thượng hoàng Nhân Tông (khi ấy đã xuất gia) du ngoạn sang Chămpa, được vua Chế Mân (Jaya Simhavarman III) tiếp đón và hứa gả con gái. Sau nhiều năm bàn bạc, Chế Mân dâng hai châu Ô, Lý làm sính lễ; tháng 6 năm 1306, Huyền Trân về Chămpa, được lập làm hoàng hậu, hiệu Paramesvari.

Tháng 5 năm 1307, Chế Mân mất. Theo sử Việt, tục Chămpa khi vua mất thì hoàng hậu phải lên giàn hỏa thiêu theo. Vua Anh Tông sai Trần Khắc Chung sang viếng, lấy cớ xin làm lễ chiêu hồn ở bờ biển rồi dùng thuyền nhẹ đưa công chúa về. Chuyến đi theo đường biển kéo dài; Đại Việt sử ký toàn thư có ghi lời cho rằng Khắc Chung tư thông với công chúa — chi tiết này bị đời sau bàn tán nhiều, khó kiểm chứng.

Về sau công chúa xuất gia, tương truyền pháp danh Hương Tràng, tu ở vùng núi Nộn Sơn (đất Nam Định xưa). Nhiều nơi lập đền thờ bà, đặc biệt ở Huế, Đà Nẵng và vùng Quảng Nam — đất châu Ô, châu Lý xưa.

Câu chuyện Huyền Trân là đề tài của nhiều bài ca Huế, tuồng, kịch và thơ ca, thường nhấn vào thân phận một người con gái bị đặt lên bàn cân của chính trị. (Thị nữ Nhài, anh Sở và chị Mưn trong kiếp này là nhân vật hư cấu.)