Khoa thi đầu tiên năm 1075

Năm 1070, triều Lý dựng Văn Miếu ở kinh thành Thăng Long thờ Khổng Tử. Năm 1075, vua Lý Nhân Tông xuống chiếu mở khoa thi Minh kinh bác học và Nho học tam trường — khoa thi đầu tiên trong lịch sử khoa cử Việt Nam. Người đỗ đầu là Lê Văn Thịnh, về sau làm tới chức Thái sư.

Năm sau (1076), triều đình lập Quốc Tử Giám, nơi dạy con em quý tộc và người học giỏi. Từ đó khoa cử Nho học dần trở thành con đường chính để tuyển chọn quan lại, kéo dài hơn tám trăm năm, đến khoa thi Hội cuối cùng năm 1919.

Người học trò xưa hay ví thi đỗ là "vượt Vũ Môn", "cá hóa rồng" — mượn tích cá chép Long Môn của Trung Hoa. Con số "bảy mươi hai suất" trong tích cũng khiến nhiều người liên tưởng tới sự khắc nghiệt của thi cử: thí sinh thì đông như cá, mà cửa thì hẹp như thác.