Cá chép vượt Vũ Môn (Lý ngư khiêu Long Môn)

Long Môn (cửa Rồng), còn gọi Vũ Môn (cửa vua Vũ), là một khúc hẻm trên sông Hoàng Hà, giữa Sơn Tây và Thiểm Tây (Trung Quốc). Tương truyền vua Đại Vũ khi trị thủy đã đục núi mở dòng ở đây, tạo nên những bậc thác hiểm trở.

Sách Tam Tần ký (thời Hán) chép: mỗi cuối mùa xuân, cá chép vàng từ biển và các sông kéo về Long Môn; mỗi năm, số con vượt được không quá bảy mươi hai. Vừa vượt qua thì mây mưa kéo theo, lửa trời đốt đuôi, cá hóa thành rồng. Con nào không vượt được thì "điểm ngạch" — đập trán vào đá, mang vết thương mà quay về.

Từ thời Hán, "đăng Long Môn" (lên cửa Rồng) đã được dùng để chỉ việc được kẻ có danh vọng tiếp nhận; về sau thành hình ảnh quen thuộc cho việc thi đỗ. Thi tiên Lý Bạch có câu: "Điểm ngạch bất thành long, quy lai bạn phàm ngư" — đập trán mà không thành rồng, trở về làm bạn với cá thường.

Ở Việt Nam, tích này rất quen thuộc: thành ngữ "cá chép hóa rồng", tranh dân gian Đông Hồ có bức Lý ngư vọng nguyệt (cá chép trông trăng), và tục thả cá chép ngày ông Công ông Táo cũng thường được giải thích bằng niềm tin cá chép hóa rồng chở Táo quân về trời.