Lửa và người tiền sử

Một trong những bằng chứng sớm nhất được nhiều người chấp nhận về việc dùng lửa là tro và xương cháy trong hang Wonderwerk (Nam Phi), khoảng 1 triệu năm trước, gắn với tổ tiên loài người (Homo erectus). Đến khoảng 400.000 năm trước, những bếp lửa dùng thường xuyên đã xuất hiện ở nhiều nơi.

Lửa thay đổi con người: nấu chín giúp thức ăn dễ tiêu hơn và diệt mầm bệnh; lửa sưởi ấm, xua thú dữ, kéo dài "ngày" sang đêm. Quanh bếp lửa, người ta kể chuyện — và có lẽ ngôn ngữ, truyền thống, tình thân cũng nảy nở từ đó.

Tạo lửa không dễ. Người xưa cọ xát gỗ (khoan, cưa), hoặc đập đá lửa vào khoáng pyrit cho tóe tia lửa vào bùi nhùi. Vì thế nhiều cộng đồng chọn cách giữ lửa: ủ than trong tro để lửa không tắt qua đêm, và khi di chuyển thì mang than hồng trong ống tre, vỏ cây hay hộp lót đất. "Người băng" Ötzi (sống khoảng 5.300 năm trước, tìm thấy ở dãy Alps năm 1991) mang theo một hộp vỏ cây bạch dương đựng than gói trong lá phong, cùng nấm bùi nhùi — bộ "mồi lửa di động" của người xưa.

Ở các hang động văn hóa Hòa Bình, các nhà khảo cổ tìm thấy những lớp tro bếp dày, cho thấy lửa được đốt ở cùng một chỗ trong thời gian rất dài. Ai giữ lửa, lửa được trao cho ai, thì đất không kể. Nhưng tiếng Việt còn giữ một câu nghe như lời người xưa dặn lại: "Tắt lửa tối đèn có nhau."