Văn hóa Hòa Bình

Văn hóa Hòa Bình (Hoabinhian) là tên một nền văn hóa khảo cổ của những cộng đồng săn bắt, hái lượm sống trong hang động và mái đá vùng núi đá vôi. Nhà khảo cổ người Pháp Madeleine Colani khai quật nhiều di chỉ ở Hòa Bình trong những năm 1920; năm 1932, Đại hội các nhà Tiền sử Viễn Đông lần thứ nhất họp ở Hà Nội chính thức dùng tên "văn hóa Hòa Bình". Đây là một trong số rất ít tên văn hóa khảo cổ mang địa danh Việt Nam được giới khảo cổ học thế giới dùng rộng rãi.

Ở Việt Nam đã phát hiện hàng trăm di chỉ văn hóa Hòa Bình, tập trung ở Hòa Bình, Thanh Hóa, Ninh Bình, Sơn La… Các niên đại carbon phóng xạ cho thấy văn hóa này kéo dài từ khoảng 18.000 đến 7.500 năm trước; mái đá Xóm Trại (Hòa Bình) thuộc loại có niên đại sớm nhất. Các di tích kiểu Hòa Bình còn được tìm thấy ở Thái Lan, Lào, Myanmar, Malaysia, đảo Sumatra (Indonesia) và miền Nam Trung Quốc.

Dấu hiệu đặc trưng là công cụ cuội ghè đẽo: những hòn cuội sông được ghè một mặt để có lưỡi sắc — rìu ngắn, công cụ hình hạnh nhân, chày và bàn nghiền. Trong các tầng văn hóa có rất nhiều vỏ ốc suối, ốc núi bị chặt đuôi (để dễ mút ruột), xương thú (hươu, nai, lợn rừng, khỉ…), hạt và quả cây, cho thấy một lối sống dựa vào rừng nhiệt đới và sông suối. Người Hòa Bình chôn người chết ngay trong hang, có khi rắc thổ hoàng (đất son đỏ) lên thi hài.

Các nhà nghiên cứu vẫn tranh luận người Hòa Bình đã biết trồng trọt sơ khai hay chưa; một số di chỉ cho thấy họ khai thác thực vật rất có hệ thống. Kế tiếp văn hóa Hòa Bình là văn hóa Bắc Sơn, nổi tiếng với chiếc rìu mài lưỡi.

Bộ lạc Hang Dơi, Bãi Ốc trong truyện là hư cấu; nhưng hang đá, bếp lửa, đống vỏ ốc và chiếc rìu cuội của họ là có thật — vẫn nằm trong lòng đất, chờ được đọc.