Crito và Phaedo — những ngày cuối của Socrates

Hai đối thoại của Plato (khoảng 428/427–348/347 TCN) kể về những ngày cuối của thầy mình. Chính Plato cho biết ông không có mặt hôm Socrates chết vì bị ốm, nên đây là tác phẩm văn chương – triết học, không phải biên bản.

Trong Crito, người bạn giàu có Crito đến ngục lúc rạng sáng, báo rằng con thuyền từ Delos đã được thấy ở mũi Sounion, và nài Socrates trốn: tiền đã có, bạn bè ở Thessaly sẵn sàng đón. Crito kể người gác ngục đã quen mặt ông và từng "được ông làm ơn". Socrates từ chối. Ông tưởng tượng các Luật của Athens hiện lên chất vấn: ông đã sống cả đời dưới sự che chở của chúng, có thể bỏ đi bất cứ lúc nào hay xin đi đày khi bị xử, nay lại lấy sai trái đáp trả sai trái sao?

Trong Phaedo, ngày cuối, xiềng được tháo; vợ ông là Xanthippe bế con nhỏ đến rồi được đưa về; ông bàn với học trò về sự bất tử của linh hồn, kể rằng trong ngục ông đã chuyển ngụ ngôn Aesop sang thơ vì một giấc mơ cứ bảo ông "hãy làm âm nhạc". Người pha thuốc dặn ông bớt nói kẻo phải uống hai ba lần. Người hầu của Hội đồng Mười Một đến báo giờ, khen ông là người cao quý, hiền hòa nhất từng đến chốn ấy, rồi bật khóc quay đi; Socrates bảo: "Người này thật dễ mến." Crito xin đợi vì mặt trời còn trên đỉnh núi; ông từ chối, nói rằng níu kéo đời sống lúc ấy chỉ khiến ông nực cười trong mắt chính mình.

Lời cuối của Socrates: "Crito, chúng ta còn nợ thần Asclepius một con gà trống. Hãy trả, đừng quên." Asclepius là thần y thuật; người khỏi bệnh thường tạ ơn ngài bằng một con gà trống. Câu nói được hiểu nhiều cách: cái chết như sự chữa lành khỏi "bệnh" đời sống, lời tạ ơn vì một ai đó (có lẽ chính Plato) khỏi ốm, hay đơn giản là một món nợ thật, dặn trả cho xong.