Phiên tòa và cái chết của Socrates

Socrates (khoảng 470–399 TCN) là nhà triết học Athens. Ông không viết sách nào; những gì ta biết về ông chủ yếu đến từ học trò Plato, nhà sử học Xenophon và vở hài kịch Những đám mây của Aristophanes (vở này giễu ông). Ông có thói quen đi khắp phố chợ hỏi chuyện mọi người về công lý, lòng dũng cảm, cái đẹp… để rồi chỉ ra họ không biết điều mình tưởng là biết.

Năm 399 TCN, ba người Meletus, Anytus và Lycon kiện ông tội không tin các thần của thành bang, đưa vào thần mới, và làm hư hỏng thanh niên. Bồi thẩm đoàn khoảng 500 (hoặc 501) công dân bỏ phiếu kết tội với cách biệt không lớn — theo lời Socrates trong Biện từ, chỉ cần 30 phiếu đổi bên là ông được tha. Khi được đề xuất mức án thay thế, ông nửa đùa nửa thật xin được nhà nước nuôi ăn như một ân nhân, rồi mới chịu đề nghị nộp phạt (bạn bè đứng ra bảo lãnh 30 mina); bồi thẩm đoàn chọn án tử với số phiếu nhiều hơn lần trước.

Việc thi hành án bị hoãn khoảng 30 ngày, vì đúng lúc ấy con thuyền thiêng của Athens đang đi đảo Delos dự lễ thần Apollo (tưởng nhớ chuyến đi của người anh hùng Theseus); theo luật, thuyền chưa về thì thành không được xử tử ai. Nhà ngục và việc hành hình thuộc quyền Hội đồng Mười Một — mười một viên chức được chọn hằng năm.

Phiên tòa diễn ra ít năm sau thất bại của Athens trong chiến tranh Peloponnesus và chế độ khủng bố của Ba Mươi Bạo Chúa (404–403 TCN), trong đó có Critias — người từng hay theo Socrates. Nhiều sử gia cho rằng nguyên nhân chính trị nằm sau tội danh tôn giáo.