Hai Plinius và những lá thư gửi Tacitus

Plinius Già (Gaius Plinius Secundus, 23/24–79) là học giả, tác giả bộ bách khoa Lịch sử tự nhiên, đồng thời là đô đốc hạm đội La Mã đóng ở Misenum, bên kia vịnh Napoli. Thấy cột khói lạ và nhận lời cầu cứu từ một người quen là bà Rectina, ông cho thuyền lớn vượt vịnh. Không cập được bờ gần núi, ông ghé Stabiae, nghỉ đêm ở nhà người bạn Pomponianus. Cháu ông kể ông vẫn tắm, ăn tối, rồi ngủ — ngáy to tới mức người ngoài cửa nghe thấy — để trấn an mọi người. Sáng hôm sau, trên bãi biển, ông nằm xuống một tấm buồm, hai lần xin nước lạnh, rồi gục xuống giữa khói và mùi lưu huỳnh. Thi thể ông được tìm thấy nguyên vẹn, "giống người đang ngủ hơn người chết".

Plinius Trẻ (khoảng 61–113), cháu và con nuôi của ông, khi ấy 17 tuổi, ở lại Misenum cùng mẹ. Khoảng 25 năm sau, theo đề nghị của sử gia Tacitus, ông viết hai lá thư (Thư VI.16 và VI.20) kể về cái chết của chú và những gì chính mình trải qua: đất rung, biển rút, bóng tối không như đêm không trăng mà như "trong căn phòng đóng kín vừa tắt đèn", tiếng đàn bà kêu khóc, trẻ con gọi cha mẹ, người cầu được chết vì quá sợ chết.

Ông tả cột khói phun lên rồi xòe ra như cây thông lọng vùng Địa Trung Hải. Vì những lá thư ấy, các nhà núi lửa học ngày nay gọi kiểu phun trào cột khói cao, dữ dội này là phun trào kiểu Plinius.

Theo thư, khi người lái thuyền khuyên quay lại, Plinius Già đáp: "Fortes fortuna iuvat" — vận may giúp kẻ dũng cảm.