Truyền thuyết Chử Đồng Tử – Tiên Dung

Truyện được ghi trong Lĩnh Nam chích quái với tên Truyện Nhất Dạ Trạch (Truyện đầm Một Đêm).

Ở làng Chử Xá ven sông Cái, hai cha con Chử Cù Vân và Chử Đồng Tử nghèo khổ, nhà cháy hết, chỉ còn một cái khố, ai đi đâu thì người ấy mặc. Khi cha sắp mất, ông dặn con cứ để cha trần mà chôn, giữ khố lại mà dùng. Chử Đồng Tử không nỡ, lấy khố liệm cha, còn mình trần truồng ngâm nước câu cá, xin ăn khách thuyền buôn.

Vua Hùng thứ ba có con gái là Tiên Dung, đẹp, không muốn lấy chồng, chỉ thích du ngoạn. Thuyền nàng ghé bãi Chử Xá, nàng sai quây màn trên bãi cát để tắm — đúng chỗ Chử Đồng Tử vừa vùi mình trong cát để trốn. Nước dội trôi cát, lộ ra chàng trai. Tiên Dung cho rằng đó là duyên trời định, bèn kết làm vợ chồng. Vua cha giận, không cho nàng về.

Hai người lập chợ buôn bán, ngày càng giàu. Chử Đồng Tử theo thuyền buôn ra biển, gặp nhà tu hành tên Phật Quang trên núi, ở lại học đạo, được trao một cây gậy và một chiếc nón. Về sau hai vợ chồng bỏ việc buôn, đi tìm thầy học đạo. Một đêm nghỉ chân, cắm gậy úp nón, nơi ấy hóa thành thành quách cung điện. Vua ngỡ con làm phản, sai quân đến đánh; nửa đêm gió bão nổi lên, cả thành quách bay lên trời, để lại một cái đầm lớn — đầm Nhất Dạ Trạch.

Câu chuyện là một trong những chuyện tình sớm nhất vượt qua ranh giới giàu nghèo trong văn học dân gian Việt Nam, đồng thời đề cao lòng hiếu thảo. Chử Đồng Tử được Đạo giáo dân gian tôn là Chử Đạo Tổ, một trong Tứ bất tử; cũng có nơi coi ông là ông tổ nghề buôn. Lễ hội thờ Chử Đồng Tử – Tiên Dung được tổ chức vào mùa xuân tại các đền Đa Hòa và Dạ Trạch (Hưng Yên).

Ghi chú của Gương: trong truyền thuyết, Chử Đồng Tử liệm cha bằng khố; những ngã rẽ khác trong kiếp này là "nếu như" của người soi gương.