Truyền thuyết Sơn Tinh – Thủy Tinh

Truyện được ghi trong Lĩnh Nam chích quái (truyện núi Tản Viên) và được Đại Việt sử ký toàn thư chép lại ở phần Ngoại kỷ. Theo bản kể phổ biến, vua Hùng thứ mười tám có người con gái đẹp tên Mị Nương (có bản gọi là Ngọc Hoa). Hai chàng trai tài giỏi đến cầu hôn: Sơn Tinh — chúa vùng non cao Tản Viên, và Thủy Tinh — chúa vùng nước thẳm.

Vua khó xử, bèn ra điều kiện: ai mang đủ sính lễ đến trước thì được rước dâu. Bản kể quen thuộc trong sách giáo khoa liệt kê: một trăm ván cơm nếp, một trăm nệp bánh chưng, voi chín ngà, gà chín cựa, ngựa chín hồng mao, mỗi thứ một đôi. Sơn Tinh đến trước, rước Mị Nương về núi.

Thủy Tinh đến sau, nổi giận đem quân đuổi theo: hô mưa gọi gió, dâng nước cuồn cuộn, sai các loài thủy tộc đánh lên núi. Sơn Tinh bốc đồi, dời núi, dựng lũy chặn nước — nước dâng lên bao nhiêu, đồi núi cao lên bấy nhiêu. Thủy Tinh kiệt sức phải rút. Nhưng từ đó, năm nào cũng dâng nước đánh Sơn Tinh để báo thù.

Truyền thuyết thường được hiểu là cách người Việt cổ giải thích lũ lụt hằng năm trên sông Hồng, đồng thời ghi lại ký ức về cuộc chống lũ, đắp đê bền bỉ của cư dân đồng bằng Bắc Bộ. Sơn Tinh được thờ là Tản Viên Sơn Thánh, đứng đầu trong Tứ bất tử.

Núi cao sông hãy còn dài,Năm năm báo oán, đời đời đánh ghen.Ca dao

Ghi chú của Gương: con cua lính, Tôm Gù, Tướng Ba Ba và cô cua núi là hư cấu. Truyền thuyết chỉ nói chung về "các loài thủy tộc" trong đạo quân của Thủy Tinh.