Từ Thức lấy vợ tiên

Truyện Từ Thức tiên hôn lục trong Truyền kỳ mạn lục kể rằng vào năm Quang Thái đời Trần, Từ Thức, người Hóa Châu, làm tri huyện Tiên Du. Trong hội xem hoa mẫu đơn ở một ngôi chùa, một cô gái làm gãy cành hoa bị giữ lại, Từ Thức cởi áo cừu gấm chuộc cho cô.

Về sau chàng chán cảnh quan trường, treo ấn từ quan, đi ngao du sơn thủy. Đến cửa biển Thần Phù, chàng thấy một ngọn núi lạ, vào động thì gặp Ngụy phu nhân, mới biết cô gái năm xưa chính là con gái bà, nàng tiên Giáng Hương. Hai người kết duyên. Được hơn một năm, Từ Thức nhớ quê xin về. Giáng Hương khóc mà tiễn, cho xe mây và một bức thư.

Về đến quê thì cảnh vật đã khác hẳn, người trong làng bảo ông tổ mấy đời của họ tên Từ Thức đã vào núi mất tích từ mấy chục năm trước, và triều đại cũng đã đổi. Các bản dịch ghi con số khác nhau, dân gian thường nói tròn là trăm năm. Chàng muốn quay lại thì xe mây đã hóa chim loan bay mất. Cuối cùng Từ Thức khoác áo cừu nhẹ, đội nón lá ngắn, vào núi Hoàng Sơn ở Nông Cống, không ai biết đi đâu.

Mô típ "một ngày trên tiên bằng trăm năm dưới trần" cũng có trong truyện Lưu Thần, Nguyễn Triệu của Trung Hoa hay truyện Urashima Tarō của Nhật Bản. Trong thơ văn Việt Nam, tên Từ Thức thành điển cố chỉ người gặp tiên, cũng như nỗi bơ vơ của kẻ trở về chốn cũ khi mọi thứ đã đổi thay.