Báo ân báo oán trong Truyện Kiều

Khi đã thành phu nhân của Từ Hải, Thúy Kiều được chồng cho quyền báo ân báo oán. Người được trả ơn có Thúc Sinh, có sư Giác Duyên, có mụ quản gia từng thương Kiều. Kẻ bị xử có Khuyển, Ưng, Bạc Bà, Bạc Hạnh, Sở Khanh, Tú Bà, Mã Giám Sinh… và Hoạn Thư.

Kiều chào Hoạn Thư bằng câu mỉa mai "Tiểu thư cũng có bây giờ đến đây!". Hoạn Thư "hồn lạc phách xiêu", nhưng vẫn đủ tỉnh táo để biện hộ: ghen tuông là thường tình của đàn bà, nàng từng cho Kiều ra gác viết kinh, từng không đuổi theo khi Kiều trốn, và "Chồng chung chưa dễ ai chiều cho ai". Kiều khen "Khôn ngoan đến mực nói năng phải lời", cho rằng tha thì may đời mà giết thì thành nhỏ nhen, rồi tha Hoạn Thư.

Trái lại, Khuyển và Ưng, hai tên gia nô thừa lệnh Hoạn Thư bắt cóc Kiều, thì bị xử tử. Từ xưa đến nay nhiều người bàn về sự bất công trớ trêu này: kẻ ra lệnh được tha nhờ khéo nói, kẻ thừa hành thì mất mạng. Cũng có người cho rằng Kiều tha Hoạn Thư vì thấy trong Hoạn Thư một người đàn bà cùng chịu thiệt thòi trong cảnh chồng chung.

Phần lời đáp "thật thà" của Hoạn Thư trong một ngả của kiếp này là hư cấu của trò chơi, không có trong nguyên tác.