Truyện Kiều (Đoạn trường tân thanh)

Tên gốc của tác phẩm là Đoạn trường tân thanh (斷腸新聲 — "Tiếng kêu mới về nỗi đau đứt ruột"); tên Truyện Kiều là cách gọi phổ biến về sau. Tác phẩm gồm 3.254 câu thơ lục bát, viết bằng chữ Nôm.

Nguyễn Du dựa vào cốt truyện cuốn tiểu thuyết chương hồi Kim Vân Kiều truyện của Thanh Tâm Tài Nhân (Trung Quốc, khoảng thế kỷ XVII), nhưng sáng tạo lại gần như toàn bộ về ngôn ngữ, tâm lý nhân vật và chiều sâu nhân đạo. Câu chuyện đặt vào đời Gia Tĩnh nhà Minh (1522–1566): Thúy Kiều bán mình chuộc cha, rơi vào lầu xanh, được Thúc Sinh chuộc ra, bị Hoạn Thư đày đọa, gặp Từ Hải, báo ân báo oán, trầm mình ở sông Tiền Đường, cuối cùng đoàn tụ với gia đình và Kim Trọng.

Thời điểm sáng tác vẫn còn tranh luận: có ý kiến cho rằng Nguyễn Du viết sau chuyến đi sứ nhà Thanh (1813–1814), có ý kiến cho là sớm hơn, khoảng đầu thời Gia Long hoặc cuối thế kỷ XVIII.

Truyện Kiều đi sâu vào đời sống người Việt theo những cách hiếm có: người ta bói Kiều, lẩy Kiều, vịnh Kiều, đặt thành ngữ từ tên nhân vật ("ghen như Hoạn Thư", "Sở Khanh", "Tú Bà"). Năm 1924, Phạm Quỳnh có câu nổi tiếng: "Truyện Kiều còn, tiếng ta còn; tiếng ta còn, nước ta còn."

Nhân vật Thúc Sinh (Thúc Kỳ Tâm) — người chuộc Kiều ra khỏi lầu xanh nhưng không đủ can đảm bảo vệ nàng trước vợ cả — là một trong những chân dung tâm lý đặc sắc: không ác, thậm chí tốt bụng, nhưng yếu đuối. Nguyễn Du tả chàng bằng những câu như "Những là e ấp dùng dằng, / Rút dây sợ nữa động rừng lại thôi."