Chuột có phải thủ phạm? — cuộc tranh luận về Cái Chết Đen
Mô hình kinh điển cho rằng dịch hạch lây từ chuột đen qua bọ chét sang người; một số nghiên cứu gần đây cho rằng ở châu Âu thế kỷ XIV, bọ chét và chấy rận trên người mới là đường lây chính.
Mô hình kinh điển, đúc kết từ các trận dịch cuối thế kỷ XIX ở Ấn Độ và Hồng Kông: dịch bắt đầu trong quần thể chuột đen (Rattus rattus, loài chuột leo trèo hay sống trên tàu thuyền, mái nhà). Chuột chết hàng loạt, bọ chét chuột (Xenopsylla cheopis) mất vật chủ, nhảy sang người. Vì thế ở nhiều trận dịch, "chuột chết trước, người chết sau".
Nhưng với Cái Chết Đen ở châu Âu, mô hình này gặp nhiều câu hỏi: dịch lan rất nhanh, kể cả ở những vùng lạnh phía bắc như Scandinavia, nơi chuột đen được cho là ít; các ghi chép đương thời hầu như không nhắc tới cảnh chuột chết hàng loạt.
Năm 2018, nhóm của Dean (tạp chí PNAS) so sánh các mô hình lây nhiễm với số liệu tử vong ở chín thành phố châu Âu và cho rằng mô hình lây qua bọ chét người và chấy rận khớp với dữ liệu hơn mô hình chuột. Một nghiên cứu năm 2015 lại gợi ý các loài gặm nhấm hoang dã ở Trung Á (như chuột nhảy lớn), gắn với những biến động khí hậu, có thể là nguồn đưa dịch trở lại châu Âu nhiều lần.
Nhiều nhà khoa học khác phản bác, cho rằng chuột vẫn đóng vai trò quan trọng, ít nhất ở bến cảng và trên tàu thuyền. Câu trả lời có lẽ là nhiều đường cùng lúc, khác nhau theo nơi và theo giai đoạn. Cuộc tranh luận chưa ngã ngũ — và con chuột, chí ít, có thể đã gánh một phần tiếng oan.
- Dean et al., "Human ectoparasites and the spread of plague in Europe during the Second Pandemic", PNAS (2018)
- Schmid et al., "Climate-driven introduction of the Black Death and successive plague reintroductions into Europe", PNAS (2015)
- Benedictow, O. J., The Black Death 1346–1353 (2004)