Thành Cổ Loa

Cổ Loa (古螺, "con ốc cổ") nằm ở huyện Đông Anh, Hà Nội. Thành đắp bằng đất, gồm ba vòng thành chính — thành Nội, thành Trung, thành Ngoại — với hệ thống hào nước bao quanh nối ra sông Hoàng, vừa để phòng thủ vừa để đi lại bằng thuyền. Theo các số đo thường được dẫn, tổng chiều dài các vòng thành vào khoảng 16 km. Hình dáng uốn lượn của các vòng lũy khiến người xưa gọi là "Loa Thành" — thành xoáy ốc; dân gian còn quen nói "thành Cổ Loa chín vòng", dù khảo cổ chỉ xác định ba vòng chính.

Truyền thuyết kể An Dương Vương đắp thành mãi không xong, đắp đến đâu lở đến đó, cho tới khi được thần Kim Quy (Rùa Vàng) giúp. Khảo cổ học thì cho biết những điều cụ thể hơn: năm 1959, ở Cầu Vực trong khu thành, người ta phát hiện một kho mũi tên đồng với số lượng rất lớn (nhiều tài liệu ghi hàng vạn chiếc); năm 1982 phát hiện trống đồng Cổ Loa bên trong chứa nhiều hiện vật đồng như lưỡi cày, rìu. Các đợt khai quật và phân tích niên đại gần đây cho thấy thành được xây dựng chủ yếu vào khoảng thế kỷ III TCN, phù hợp với thời Âu Lạc.

Khối lượng đất đắp, theo một số ước tính, lên tới hàng triệu mét khối — cho thấy một nhà nước có khả năng tổ chức và huy động sức người rất lớn, không phải một bộ lạc nhỏ.

Trong khu di tích ngày nay còn đền Thượng (thờ An Dương Vương), am Mỵ Châu (có một khối đá hình người không đầu, tương truyền là thân nàng) và giếng Ngọc trước đền — nơi tương truyền Trọng Thủy gieo mình.