Truyền thuyết Mỵ Châu – Trọng Thủy

Truyện được chép trong Lĩnh Nam chích quái (Truyện Rùa Vàng) và Đại Việt sử ký toàn thư. Thần Kim Quy (Rùa Vàng) giúp An Dương Vương xây xong thành Cổ Loa, khi từ biệt để lại một chiếc móng. Vua sai Cao Lỗ (có bản chép Cao Thông) làm nỏ, lấy móng rùa làm lẫy, gọi là "Linh Quang Kim Trảo Thần Nỏ", bắn một phát giết hàng trăm quân.

Triệu Đà đánh không được, giả cầu hòa, cho con trai là Trọng Thủy sang cầu hôn công chúa Mỵ Châu và ở rể. Trọng Thủy dỗ Mỵ Châu cho xem nỏ thần, ngầm đánh tráo lẫy, rồi xin về thăm cha. Trước khi đi, hắn hỏi nếu có binh đao thì tìm nàng ở đâu; Mỵ Châu hẹn sẽ rứt lông ngỗng từ chiếc áo nàng mặc, rắc ở ngã ba đường làm dấu.

Triệu Đà đem quân sang; nỏ thần mất linh, Cổ Loa thất thủ. An Dương Vương đặt Mỵ Châu sau lưng ngựa chạy về phương Nam, đến bờ biển (tương truyền ở núi Mộ Dạ, Nghệ An) thì Rùa Vàng hiện lên nói: kẻ ngồi sau lưng nhà vua chính là giặc. Vua chém Mỵ Châu, rồi cầm sừng tê bảy tấc theo Rùa Vàng xuống biển. Trước khi chết, Mỵ Châu khấn: nếu có lòng phản nghịch thì chết hóa thành cát bụi, nếu bị lừa dối thì máu hóa thành ngọc châu. Máu nàng chảy xuống biển, trai sò ăn phải hóa thành ngọc trai. Trọng Thủy theo dấu lông ngỗng đến nơi, ôm xác vợ về táng, về sau thương nhớ, thấy bóng nàng dưới giếng liền nhảy xuống chết. Người đời sau lấy ngọc trai biển Đông rửa bằng nước giếng ấy thì ngọc càng sáng.

Đây là truyền thuyết: nỏ thần, Rùa Vàng, máu hóa ngọc không phải sự kiện lịch sử. Nhưng lõi của nó — Âu Lạc mất vào tay nước Nam Việt của Triệu Đà, có dính dáng tới hôn nhân chính trị và mưu ly gián — được nhiều nhà sử học coi là ký ức có cơ sở. Đáng chú ý, Sử ký của Tư Mã Thiên chỉ chép ngắn gọn rằng Triệu Đà dùng của cải đút lót mà khiến đất Tây Âu, Lạc lệ thuộc.

Người đời sau phán xét Mỵ Châu rất khác nhau: có người thương nàng ngây thơ bị lừa, có người trách nặng — nhà thơ Tố Hữu từng trách nàng để "trái tim lầm chỗ". Con ngỗng trong kiếp này là hư cấu; câu chuyện nó chứng kiến thì đã được kể hơn hai nghìn năm.