Hồ Hoàn Kiếm và sự tích trả gươm

Theo truyền thuyết, những năm đầu khởi nghĩa Lam Sơn, một người đánh cá tên Lê Thận ba lần kéo lưới đều vớt được một lưỡi gươm, trên có hai chữ Thuận Thiên (thuận theo ý trời). Về sau Lê Lợi thấy ánh sáng lạ trên ngọn cây đa, trèo lên thì được một chuôi gươm nạm ngọc. Ghép lưỡi vào chuôi, vừa như in. Thanh gươm theo nghĩa quân suốt mười năm.

Sau khi đuổi được quân Minh và lên ngôi (1428), một hôm vua Lê Thái Tổ ngự thuyền rồng trên hồ Tả Vọng. Rùa Vàng (Kim Quy) nổi lên, xin vua hoàn gươm lại cho Long Quân. Rùa ngậm lấy gươm rồi lặn xuống. Từ đó hồ được gọi là hồ Hoàn Kiếm (hồ Trả Gươm), hay hồ Gươm.

Thần Kim Quy cũng xuất hiện trong truyền thuyết An Dương Vương xây thành Cổ Loa. Hình ảnh "cho mượn rồi đòi lại" mang một ý niệm sâu sắc: vũ khí và quyền lực là thứ được giao phó để làm việc lớn; xong việc thì phải trả, không được giữ làm của riêng.

Hồ có tên cổ là Lục Thủy (nước xanh); thời Lê có lúc được chia thành hồ Tả Vọng và Hữu Vọng. Tháp Rùa giữa hồ được dựng cuối thế kỷ XIX; cầu Thê Húc và đền Ngọc Sơn là những công trình gắn liền với cảnh quan hồ. (Con rùa hầu, cá Chép Râu trong kiếp này là nhân vật hư cấu.)