Hồ Xuân Hương — "Bà chúa thơ Nôm"

Tiểu sử Hồ Xuân Hương đến nay vẫn còn nhiều chỗ mờ. Năm sinh, năm mất không được ghi chép chắc chắn; nhiều nhà nghiên cứu ước đoán bà sinh khoảng năm 1772 và mất khoảng đầu thập niên 1820. Quê cha thường được xác định ở làng Quỳnh Đôi, huyện Quỳnh Lưu (Nghệ An), nhưng bà sống phần lớn đời mình ở Thăng Long, gần Hồ Tây. Nơi ở của bà mang tên Cổ Nguyệt Đường — 古月, hai chữ ghép lại thành chữ Hồ 胡, họ của bà.

Theo thơ văn và lời truyền, đường tình duyên của bà lận đận: hai lần làm lẽ (người đời thường nhắc ông Tổng Cóc và ông Phủ Vĩnh Tường), cả hai cuộc đều ngắn ngủi. Nỗi đau "lấy chồng chung" hiện lên rất rõ trong thơ bà:

Kẻ đắp chăn bông kẻ lạnh lùng,Chém cha cái kiếp lấy chồng chung!Hồ Xuân Hương, Làm lẽ

Thơ Nôm truyền tụng của bà nổi tiếng với lối viết "thanh mà tục, tục mà thanh": tả những vật rất thường (bánh trôi, quả mít, cái quạt, cái giếng…) với hai tầng nghĩa, vừa trêu ghẹo, vừa châm biếm thói đạo đức giả của bọn "quân tử", nhà sư hổ mang, học trò dốt, vừa khẳng định khát vọng sống và phẩm giá người phụ nữ. Bài Mời trầu ("Quả cau nho nhỏ miếng trầu hôi…") là một ví dụ: một lời mời trầu thân mật mà kết bằng câu cảnh tỉnh "Đừng xanh như lá, bạc như vôi".

Năm 1964, nhà nghiên cứu Trần Thanh Mại công bố tập Lưu Hương ký — tập thơ chữ Hán và chữ Nôm được xác định là của Hồ Xuân Hương, cho thấy một con người trữ tình, sâu lắng hơn hình ảnh "bà chúa trào phúng" quen thuộc.

Vấn đề văn bản: phần lớn các bài thơ Nôm nổi tiếng mang tên bà được lưu truyền qua truyền khẩu và các bản chép, bản in muộn, nên giới nghiên cứu vẫn tranh luận bài nào thực sự của bà, bài nào do người đời sau làm rồi gán cho bà. Nhà thơ Xuân Diệu gọi bà là "Bà chúa thơ Nôm" — danh hiệu nay đã thành quen thuộc.