Bánh trôi nước (thơ Hồ Xuân Hương)

Thân em vừa trắng lại vừa tròn,Bảy nổi ba chìm với nước non.Rắn nát mặc dầu tay kẻ nặn,Mà em vẫn giữ tấm lòng son.

Tầng nghĩa thứ nhất tả đúng chiếc bánh trôi: bột nếp trắng, viên tròn, thả vào nồi nước sôi thì chìm xuống rồi nổi lên khi chín; bột nhào khô hay nhão là tùy tay người nặn; bên trong có nhân đường phèn đỏ ("tấm lòng son"). Bánh trôi, bánh chay gắn với Tết Hàn thực (mùng 3 tháng 3 âm lịch).

Tầng nghĩa thứ hai nói về người phụ nữ trong xã hội phong kiến: đẹp ("trắng", "tròn"), nhưng số phận lênh đênh, không tự quyết được đời mình ("mặc dầu tay kẻ nặn"). Câu cuối xoay chiều đột ngột bằng chữ "Mà": dù bị nhào nặn thế nào, người phụ nữ vẫn giữ trọn tấm lòng thủy chung, son sắt. Đó vừa là lời than, vừa là lời khẳng định đầy kiêu hãnh.

Đây là một trong những bài được học nhiều nhất trong chương trình phổ thông. Như phần lớn thơ Nôm truyền tụng của Hồ Xuân Hương, văn bản có vài dị bản nhỏ và việc khảo cứu tác quyền vẫn được bàn, nhưng bài này thường được coi là tiêu biểu cho phong cách của bà.