Những lần hóa thân của Tấm

Nhiều truyện thuộc kiểu "Lọ Lem" trên thế giới dừng lại ở đám cưới của cô gái với hoàng tử. Truyện Tấm Cám của Việt Nam thì đi xa hơn: sau khi làm hoàng hậu, Tấm về giỗ cha, trèo cau và bị mẹ con dì ghẻ chặt gốc cau cho ngã chết. Từ đó nàng lần lượt hóa thân:

Chim vàng anh bay về cung, hót trêu Cám, bị Cám giết. Cây xoan đào mọc lên từ chỗ lông chim, bị chặt. Khung cửi đóng từ gỗ xoan, kêu "cót ca cót két" đòi khoét mắt kẻ cướp chồng, bị đốt. Cây thị mọc từ đống tro, ra một quả duy nhất, bà lão hàng nước xin về, và Tấm bước ra từ quả thị. Nhà vua nhận ra nàng qua miếng trầu têm cánh phượng.

Giới nghiên cứu cho rằng chuỗi hóa thân này mang dấu vết của quan niệm vạn vật hữu linh và niềm tin luân hồi trong dân gian Đông Nam Á: cái thiện bị giết vẫn tìm đường sống lại, qua loài chim, loài cây, qua cả đồ vật trong nhà. Mỗi lần hóa thân là một lần kẻ ác phải ra tay thêm, và cũng là một lần kẻ ác lộ mặt thêm.

Các dị bản khác nhau về chi tiết: có bản kể Tấm chết đuối, có bản không có chi tiết khung cửi, và đoạn kết trả thù (Cám chết vì nước sôi, dì ghẻ chết vì hũ mắm) cũng có những bản kể nhẹ đi khi dành cho trẻ em.