Truyện Tấm Cám

Tấm Cám là truyện cổ tích được lưu truyền khắp Việt Nam, có nhiều dị bản. Cốt truyện quen thuộc: Tấm mồ côi, bị dì ghẻ và em cùng cha khác mẹ là Cám đối xử tệ; Cám lừa lấy giỏ tép; Bụt giúp Tấm nuôi cá bống — "Bống bống bang bang…"; mẹ con Cám giết bống; xương bống chôn trong bốn cái lọ hóa thành quần áo, giày, ngựa; Tấm đánh rơi một chiếc giày, vua nhặt được và cưới Tấm. Về sau Tấm bị hại chết, lần lượt hóa thành chim vàng anh, cây xoan đào, khung cửi, cây thị, rồi trở lại làm người.

Các nhà nghiên cứu xếp Tấm Cám vào kiểu truyện "Cô bé Lọ Lem" (mã ATU 510A trong hệ thống phân loại truyện dân gian quốc tế Aarne–Thompson–Uther). Đặc biệt gần gũi là truyện Diệp Hạn (葉限) được Đoàn Thành Thức chép trong Dậu Dương tạp trở (khoảng giữa thế kỷ IX, đời Đường): có con cá thần bị mẹ kế giết, xương cá giúp cô gái có áo đẹp, giày vàng, chiếc giày đánh rơi đưa cô đến với nhà vua. Đây là một trong những bản "Lọ Lem" được ghi chép sớm nhất thế giới; theo lời Đoàn Thành Thức, truyện do một người hầu gốc phương Nam kể lại.

Truyện Tấm Cám được các nhà sưu tầm ghi chép từ cuối thế kỷ XIX, và có mặt trong những tuyển tập lớn như Kho tàng truyện cổ tích Việt Nam của Nguyễn Đổng Chi. Phần sau của truyện — những lần hóa thân của Tấm — là nét đậm chất Việt và Đông Nam Á, thể hiện niềm tin rằng cái thiện bị vùi dập sẽ tìm đường sống lại.

Đoạn kết — Tấm lừa Cám tắm nước sôi, làm mắm gửi cho dì ghẻ — từ lâu đã gây tranh luận. Có người cho đó là "công lý dân gian" của kẻ bị áp bức; có người cho rằng nó quá tàn nhẫn, trái với tính cách hiền lành của Tấm, và đề xuất kể cho trẻ em một kết thúc nhẹ nhàng hơn. Dù theo bản nào, câu hỏi truyện để lại vẫn còn nguyên: người hiền bị dồn đến tận cùng thì có còn hiền được không?

Con cá bống "biết chọn" trong kiếp này là hư cấu của trò chơi.