Quang Trung – Nguyễn Huệ (1753–1792)

Nguyễn Huệ sinh năm 1753 ở ấp Tây Sơn, phủ Quy Nhơn (nay thuộc Bình Định), là em của Nguyễn Nhạc và Nguyễn Lữ. Năm 1771, ba anh em dấy binh khởi nghĩa, nhanh chóng trở thành lực lượng mạnh nhất ở Đàng Trong.

Những chiến công nổi tiếng nhất của ông: trận Rạch Gầm – Xoài Mút (đầu năm 1785) đánh tan quân Xiêm; năm 1786 kéo quân ra Bắc diệt chúa Trịnh, được vua Lê Hiển Tông gả công chúa Lê Ngọc Hân; và chiến dịch đại phá quân Thanh Tết Kỷ Dậu (1789).

Cuối năm 1788, ông lên ngôi hoàng đế ở Phú Xuân, lấy niên hiệu Quang Trung. Trong mấy năm trị vì ngắn ngủi, ông ban chiếu khuyến nông kêu gọi dân phiêu tán về quê làm ruộng, mở trường học, đề cao chữ Nôm trong thi cử và giấy tờ, lập Sùng chính viện do La Sơn Phu tử Nguyễn Thiếp đứng đầu để dịch sách chữ Hán ra chữ Nôm.

Ông mất đột ngột năm 1792 ở Phú Xuân, khi mới khoảng 39–40 tuổi. Mười năm sau, nhà Tây Sơn sụp đổ trước Nguyễn Ánh.

Nhiều chi tiết về ông — áo bào sạm khói súng, cành đào gửi về Phú Xuân, lời hịch "Đánh cho để dài tóc…" — là lời truyền tụng dân gian, phản ánh lòng ngưỡng mộ của người đời sau hơn là sử liệu chính thức.