Kinh thành Huế thất thủ (5/7/1885)

Bối cảnh. Sau các hiệp ước 1883 và 1884 (Patenôtre), nhà Nguyễn phải thừa nhận quyền bảo hộ của Pháp. Trong triều, phe chủ chiến do Phụ chính đại thần Tôn Thất Thuyết đứng đầu bí mật chuẩn bị lực lượng, lập sơn phòng ở miền núi. Đầu tháng 7 năm 1885, tướng De Courcy đến Huế với thái độ kẻ cả, đòi vào chầu vua phải đi qua cửa chính giữa Ngọ Môn — cửa dành riêng cho nhà vua — và đòi triều đình nộp quyền.

Đêm thất thủ. Quá nửa đêm 22 rạng sáng 23 tháng 5 năm Ất Dậu (tức rạng sáng 5/7/1885), quân triều đình nổ súng tấn công Tòa Khâm sứ (bên bờ nam sông Hương) và đồn Mang Cá (góc đông bắc kinh thành), nơi quân Pháp đóng. Quân Pháp chống trả và đến sáng thì phản công, tràn vào kinh thành. Tôn Thất Thuyết đưa vua Hàm Nghi cùng Tam cung rời kinh thành, chạy ra Quảng Trị rồi lên sơn phòng Tân Sở.

Tổn thất. Trong cuộc giao tranh và cảnh hỗn loạn khi dân chúng tháo chạy khỏi kinh thành, rất nhiều người Việt — binh lính lẫn dân thường — đã chết; các nguồn ghi con số khác nhau, nhưng đều ở mức hàng nghìn người, trong khi tổn thất của Pháp nhỏ hơn rất nhiều. Sau đó quân Pháp chiếm và cướp phá Hoàng thành, lấy đi nhiều vàng bạc, cổ vật.

Kinh thành Huế có con kênh Ngự Hà đào thời Gia Long – Minh Mạng chảy ngang qua phía bắc Hoàng thành — một chi tiết của không gian kinh thành mà câu chuyện trong kiếp này mượn làm lối thoát.

Ngày thất thủ kinh đô trở thành ngày giỗ chung của người Huế — lễ cúng âm hồn 23 tháng 5 âm lịch.