Thời Hùng Vương và nước Văn Lang
Theo truyền thống, các vua Hùng dựng nước Văn Lang — nhà nước đầu tiên của người Việt; về khảo cổ, thời kỳ này tương ứng với chuỗi văn hóa tiền Đông Sơn và văn hóa Đông Sơn.
Theo Đại Việt sử ký toàn thư (thế kỷ XV), nước Văn Lang do các vua Hùng đứng đầu, truyền 18 đời, từ năm 2879 TCN đến năm 258 TCN thì An Dương Vương lên thay. Những con số này — 18 đời vua trị vì hơn 2.600 năm — mang tính ước lệ, truyền thuyết, không thể hiểu theo nghĩa đen.
Theo sử cũ, Văn Lang chia làm 15 bộ. Giúp vua có Lạc hầu (quan văn) và Lạc tướng (quan võ, cai quản các bộ); con trai vua gọi là quan lang, con gái gọi là mị nương. Kinh đô đặt ở Phong Châu (vùng Phú Thọ ngày nay).
Về khảo cổ, các nhà nghiên cứu thường gắn thời Hùng Vương với chuỗi văn hóa Phùng Nguyên – Đồng Đậu – Gò Mun và đỉnh cao là văn hóa Đông Sơn (khoảng thế kỷ VII TCN – thế kỷ I), nổi tiếng với trống đồng, nghề trồng lúa nước và luyện kim đồng thau. Đó là một xã hội nông nghiệp có thủ lĩnh, có phân tầng, có nghệ thuật — nền tảng thực sự của "thời các vua Hùng".
Ngày nay, Giỗ Tổ Hùng Vương (mùng 10 tháng 3 âm lịch) là quốc lễ; tín ngưỡng thờ cúng Hùng Vương ở Phú Thọ được UNESCO ghi danh là Di sản văn hóa phi vật thể đại diện của nhân loại năm 2012.
Dù ai đi ngược về xuôi,Nhớ ngày Giỗ Tổ mùng mười tháng ba.Ca dao
- Đại Việt sử ký toàn thư — Ngoại kỷ, kỷ Hồng Bàng thị
- Viện Khảo cổ học, Văn hóa Đông Sơn ở Việt Nam (1994)
- UNESCO: Worship of Hùng kings in Phú Thọ (2012)