Trận Như Nguyệt (1077)

Những năm 1070, nhà Tống (dưới thời cải cách của Vương An Thạch) chuẩn bị đánh Đại Việt. Biết vậy, Lý Thường Kiệt chủ trương đánh phủ đầu: cuối năm 1075 – đầu 1076, quân Đại Việt tiến sang đất Tống, đánh các châu Khâm, Liêm và hạ thành Ung Châu, phá các căn cứ chuẩn bị xâm lược, rồi rút về. Ông cho yết bảng Lộ bố văn nói rõ mục đích chỉ là hỏi tội kẻ gây hại cho dân.

Năm 1076, nhà Tống cử Quách Quỳ làm chánh tướng, Triệu Tiết làm phó, đem đại quân sang báo thù. Lý Thường Kiệt cho dựng phòng tuyến dọc bờ nam sông Như Nguyệt (một đoạn sông Cầu, vùng Bắc Ninh ngày nay) gồm lũy đất, rào tre, cọc nhọn; đồng thời thủy quân Đại Việt chặn không cho thủy binh Tống vào hỗ trợ.

Đầu năm 1077, quân Tống kéo đến bờ bắc sông, nhiều lần tìm cách vượt sông nhưng đều bị đánh bật. Thời tiết, bệnh tật, thiếu lương làm quân Tống hao mòn nặng; sử Tống cũng ghi nhận tổn thất rất lớn. Trong thế giằng co, Lý Thường Kiệt chủ động đề nghị giảng hòa để cả hai bên có lối ra; Quách Quỳ chấp nhận và rút quân.

Một số châu huyện vùng biên bị quân Tống chiếm giữ sau chiến tranh; trong những năm tiếp theo, Đại Việt đòi lại dần qua đường ngoại giao. Truyền thuyết bài thơ Nam quốc sơn hà vang lên từ đền thờ thần bên sông thường được kể gắn với trận này.