Từ điển Việt – Bồ – La (Rôma, 1651)

Năm 1651, Bộ Truyền giáo (Propaganda Fide) ở Rôma in cuốn Dictionarium Annamiticum Lusitanum et Latinum (Từ điển Annam – Bồ Đào Nha – La-tinh) của giáo sĩ dòng Tên Alexandre de Rhodes (1593–1660, người Avignon, tên Việt là Đắc Lộ). Cùng năm, ông cho in sách giáo lý song ngữ Cathechismus (Phép giảng tám ngày).

Cuốn từ điển ghi gần tám nghìn mục từ (theo cách đếm thường dẫn), kèm một bản tóm lược ngữ pháp tiếng Việt. Nó lưu lại cả những phụ âm kép đã biến mất như bl (blời = trời), ml (mlẽ = lẽ) hay tl — chứng tích quý về tiếng Việt thế kỷ XVII.

De Rhodes không phải người duy nhất "sáng chế" chữ Quốc ngữ. Ông kế thừa công trình của những người đi trước, đặc biệt là Francisco de Pina, cùng các giáo sĩ Gaspar do Amaral (soạn từ điển Việt – Bồ) và António Barbosa (soạn từ điển Bồ – Việt) — hai bản thảo nay đã thất lạc mà chính de Rhodes nhắc tới. Và đằng sau tất cả là rất nhiều người Việt vô danh: các thầy giảng, người giúp việc, những đứa trẻ dạy tiếng cho giáo sĩ. Chính de Rhodes kể ông được một cậu bé người Việt dạy các thanh điệu chỉ trong ba tuần.

Chữ Quốc ngữ là thành quả tập thể, kéo dài hàng thế kỷ, của cả người châu Âu lẫn người Việt.