Kim Bình Mai và cách nhìn lại Phan Kim Liên

Kim Bình Mai (金瓶梅) ra đời cuối đời Minh, khoảng cuối thế kỷ XVI, tác giả ký bút danh Lan Lăng Tiếu Tiếu Sinh, đến nay chưa rõ là ai. Tên sách ghép từ tên ba người đàn bà trong nhà Tây Môn Khánh: Phan Kim Liên, Lý Bình Nhi và Bàng Xuân Mai.

Truyện mượn đoạn Thủy Hử nhưng rẽ khác. Võ Tòng báo thù hụt, Tây Môn Khánh sống tiếp, cưới Kim Liên, và sách đi sâu vào đời sống gia đình, tiền bạc, quan trường đời ấy. Sách bị cấm nhiều lần vì có những đoạn tả chuyện phòng the.

Suốt nhiều thế kỷ, Phan Kim Liên là biểu tượng của người đàn bà hư. Sang thế kỷ XX, có người viết lại để hiểu nàng hơn, như vở kịch Phan Kim Liên của Âu Dương Dư Thiến (1928) hay vở Xuyên kịch của Ngụy Minh Luân (thập niên 1980). Họ chỉ ra rằng nàng bị đem cho, bị gả ép, không có quyền chọn.

Cách nhìn ấy không xóa tội giết chồng, nhưng giúp người đọc thấy con người phía sau cái nhãn.