Phạm Lãi — Đào Chu Công

Phạm Lãi, tự Thiếu Bá, người nước Sở, sang phò vua Câu Tiễn nước Việt. Năm 494 TCN, Việt thua Ngô ở Cối Kê, Câu Tiễn phải cầu hòa và sang Ngô làm tôi, Phạm Lãi đi theo. Được tha về, Câu Tiễn đặt mật đắng chỗ ngồi để nếm mỗi khi ăn uống, ngày đêm cùng Văn Chủng, Phạm Lãi dựng lại đất nước. Năm 473 TCN, Việt vây và hạ được kinh thành Ngô, vua Ngô là Phù Sai tự sát. Thành ngữ "nằm gai nếm mật" bắt nguồn từ chuyện này, tuy chi tiết "nằm gai" là do đời sau thêm vào.

Theo Sử ký của Tư Mã Thiên, sau chiến thắng Phạm Lãi được phong Thượng tướng quân, nhưng ông cho rằng khó ở lâu bên một ông vua "có thể cùng chung hoạn nạn mà không thể cùng chung an vui", nên mang châu ngọc nhẹ, cùng người nhà xuống thuyền ra biển và không trở về. Ông sang nước Tề, đổi tên là Si Di Tử Bì, cùng các con cày ruộng ven biển, chẳng bao lâu gia sản lên tới mấy chục vạn. Người Tề mời ông làm tướng quốc, ông than rằng ở nhà có nghìn vàng, làm quan đến khanh tướng là tột bậc của kẻ áo vải, giữ danh vọng lâu là điềm chẳng lành, bèn trả ấn, chia hết của cho bạn bè, láng giềng rồi bỏ đi.

Ông dừng ở đất Đào (nay thuộc Sơn Đông), cho rằng đây là chỗ giữa thiên hạ, đường giao thương các nước đều thông, tự xưng là Đào Chu Công và buôn bán. Hóa thực liệt truyện chép rằng trong mười chín năm ông ba lần làm nên nghìn vàng, hai lần đem chia cho bạn nghèo và anh em họ xa. Về già ông giao việc cho con cháu, gia sản lên tới hàng vạn vạn, và ông chết già ở đất Đào.

Đời sau coi "Đào Chu" là tiếng gọi người giàu có, tôn Phạm Lãi làm tổ nghề buôn, ở nhiều nơi trong văn hóa Hoa Hạ ông còn được thờ như một vị thần tài.