Tây Thi — giữa sử và truyền thuyết
Người đẹp "trầm ngư" được nước Việt dâng cho vua Ngô, có kết cục khác nhau tùy sách, mà sách Sử ký thì không nhắc tới nàng.
Tây Thi được xem là người đứng đầu "tứ đại mỹ nhân" của Trung Hoa, gắn với chữ trầm ngư: tương truyền khi nàng giặt lụa bên suối ở thôn Trữ La (nay thuộc Chư Kỵ, Chiết Giang), cá thấy bóng nàng thì quên bơi mà chìm xuống. Sách Trang Tử có chuyện Tây Thi đau tim nhăn mặt, cô Đông Thi xấu xí bắt chước thành trò cười, từ đó có thành ngữ "Đông Thi hiệu tần".
Chuyện nước Việt dùng "mỹ nhân kế", dâng Tây Thi cho vua Ngô Phù Sai để làm ông mê đắm mà bỏ bê chính sự, được chép trong các sách thời Đông Hán như Ngô Việt Xuân Thu và Việt tuyệt thư. Phù Sai được cho là đã dựng cung Quán Oa trên núi Linh Nham (gần Tô Châu) cho nàng. Đáng chú ý là Sử ký của Tư Mã Thiên, bộ sử nghiêm cẩn nhất về thời này, không hề nhắc tới Tây Thi.
Về kết cục, sách cũ không thống nhất. Sách Mặc Tử có câu "Tây Thi bị dìm là vì cái đẹp", và một đoạn thất truyện của Ngô Việt Xuân Thu kể rằng sau khi Ngô mất, người Việt bỏ nàng vào túi da mà thả xuống sông. Ngược lại, một đoạn Việt tuyệt thư được sách đời sau dẫn lại thì chép rằng nàng trở về với Phạm Lãi, cùng ông đi chơi năm hồ. Vở hí khúc Hoán Sa ký của Lương Thần Ngư thời Minh đã biến chuyện Phạm Lãi và Tây Thi thành một mối tình trọn vẹn, và đó là phiên bản được yêu thích nhất cho tới nay.
Tóm lại, Phạm Lãi là nhân vật có trong chính sử, còn chuyện ông yêu Tây Thi và cùng nàng du ngoạn năm hồ là truyền thuyết.
- Mặc Tử, thiên Thân sĩ
- Triệu Diệp, Ngô Việt Xuân Thu (Đông Hán)
- Việt tuyệt thư (Đông Hán)
- Lương Thần Ngư, Hoán Sa ký (thời Minh)