Truyện rắn báo oán

Truyện kể rằng: khi nhà Nguyễn Trãi (có bản nói là thời cha ông, Nguyễn Phi Khanh) phát cỏ dọn đất làm nhà học, người làm đã giết chết một ổ rắn. Rắn mẹ — có bản kể từng hóa thành người đến xin hoãn lại mà không được — ôm hận. Một giọt máu từ xà nhà nhỏ xuống trang sách, thấm qua mấy lớp giấy, như điềm báo mối oán sẽ kéo dài nhiều đời. Về sau, rắn đầu thai làm Nguyễn Thị Lộ, gây nên vụ án Lệ Chi Viên khiến cả ba họ nhà Nguyễn Trãi bị giết.

Truyện có nhiều dị bản, được lưu truyền trong dân gian và chép lại trong một số tập truyện ký đời sau. Đây là truyền thuyết, không phải sử liệu.

Vì sao truyện này ra đời? Có lẽ vì người xưa khó chấp nhận rằng một bậc công thần như Nguyễn Trãi lại chết oan mà không có lý do. Gán bi kịch cho "nhân quả" từ một con rắn giúp câu chuyện có vẻ hợp lý, nhưng đồng thời đổ tội cho nạn nhân — biến Nguyễn Thị Lộ thành yêu tinh — và làm mờ đi câu hỏi thật: ai, và vì sao, đã dựng nên vụ án.

Giới sử học hiện đại không coi truyện này có giá trị lịch sử. Nó đáng được đọc như một tấm gương phản chiếu tâm lý dân gian trước những bất công không lời giải.