Vụ án Lệ Chi Viên (1442)

Năm Nhâm Tuất (1442), vua Lê Thái Tông (sinh năm 1423, lên ngôi năm 1433) đi tuần miền đông, duyệt quân ở thành Chí Linh. Nguyễn Trãi, khi ấy đang ở Côn Sơn, đón vua. Người thiếp của ông là Nguyễn Thị Lộ, đang giữ chức Lễ nghi học sĩ trong cung, theo hầu xa giá. Theo Đại Việt sử ký toàn thư, khi về đến Lệ Chi Viên (vườn vải, thuộc huyện Gia Định xưa, nay là vùng Gia Bình – Bắc Ninh), vua thức suốt đêm với Thị Lộ rồi băng hà đột ngột, vào khoảng đầu tháng 8 âm lịch.

Triều đình quy cho Nguyễn Thị Lộ tội giết vua. Theo sử cũ, ngày 16 tháng 8 cùng năm, Nguyễn Trãi và Nguyễn Thị Lộ bị xử tử, thân tộc bị giết ba họ — tru di tam tộc.

Năm 1464, vua Lê Thánh Tông xuống chiếu minh oan cho Nguyễn Trãi, truy tặng tước Tán trù bá, cho tìm con cháu còn sót lại; một người con của ông là Nguyễn Anh Vũ được bổ làm quan. Lời khen của Lê Thánh Tông "Ức Trai tâm thượng quang Khuê tảo" (lòng Ức Trai sáng như sao Khuê) trở thành câu nổi tiếng.

Nguyên nhân cái chết của nhà vua đến nay vẫn chưa sáng tỏ. Các giả thuyết gồm: vua mất vì bạo bệnh; vua bị hại bởi một phe phái tranh giành quyền lực trong cung đình; và Nguyễn Trãi — người vốn bị nhiều quyền thần ghen ghét — bị lợi dụng biến cố để trừ khử. Giới sử học nhìn chung coi đây là một vụ án oan: không có chứng cứ xác thực nào cho thấy Nguyễn Thị Lộ hay Nguyễn Trãi giết vua.

Sau này dân gian còn thêu dệt chuyện rắn báo oán để "giải thích" vụ án — đó là truyền thuyết, không phải sử.