Khởi nghĩa Hai Bà Trưng (40 – 43)

Trưng Trắc và Trưng Nhị là con gái Lạc tướng huyện Mê Linh (vùng Mê Linh, Hà Nội và Vĩnh Phúc ngày nay). Trưng Trắc lấy Thi Sách, con Lạc tướng huyện Chu Diên. Thái thú quận Giao Chỉ khi ấy là Tô Định, nổi tiếng tham lam, tàn bạo. Theo sử Việt (Đại Việt sử ký toàn thư), Tô Định giết Thi Sách; còn Hậu Hán thư chỉ chép Tô Định dùng pháp luật trói buộc, khiến Trưng Trắc phẫn nộ mà nổi dậy. Số phận của Thi Sách vì thế vẫn là điểm còn tranh luận.

Mùa xuân năm 40 (Canh Tý), Hai Bà phất cờ khởi nghĩa — theo truyền thống là ở Hát Môn (Phúc Thọ, Hà Nội). Nghĩa quân đánh chiếm trị sở, Tô Định bỏ chạy về Nam Hải. Các quận Cửu Chân, Nhật Nam, Hợp Phố cùng hưởng ứng; sử chép Hai Bà thu phục 65 thành ở Lĩnh Nam. Trưng Trắc lên ngôi vua, sử gọi là Trưng Vương, đóng đô ở Mê Linh.

Năm 42, Hán Quang Vũ Đế sai Mã Viện đem quân sang. Hai bên giao chiến lớn ở Lãng Bạc; quân Hai Bà thua, lui về Cấm Khê. Đầu năm 43, cuộc kháng chiến thất bại. Hậu Hán thư chép Mã Viện chém Trưng Trắc, Trưng Nhị, gửi đầu về Lạc Dương; truyền thống Việt Nam thì kể Hai Bà gieo mình xuống sông Hát để không rơi vào tay giặc, và lấy ngày mùng 6 tháng 2 âm lịch làm ngày giỗ.

Theo các thần tích, ngọc phả ở nhiều làng đồng bằng Bắc Bộ, rất nhiều tướng của Hai Bà là phụ nữ (như Lê Chân, Thánh Thiên, Bát Nàn…), và có hàng trăm nơi thờ các tướng thời Hai Bà. Những tư liệu này mang nhiều yếu tố truyền thuyết, nhưng cho thấy dấu ấn rất sâu của cuộc khởi nghĩa trong ký ức dân gian.

Ngày nay Hai Bà được thờ ở đền Hát Môn (Phúc Thọ), đền Hai Bà Trưng ở Hạ Lôi (Mê Linh), đền Đồng Nhân (Hà Nội) và nhiều nơi khác. Nhân vật "ngươi", Mộc, Ả Gai và gia đình Lạc tướng nhỏ trong kiếp này là hư cấu.

Bà Trưng quê ở Châu Phong,Giận người tham bạo thù chồng chẳng quên.Chị em nặng một lời nguyền,Phất cờ nương tử thay quyền tướng quân.Đại Nam quốc sử diễn ca