Khổng Tử chu du liệt quốc

Khổng Tử tên Khâu, tự Trọng Ni, người ấp Trâu nước Lỗ (nay thuộc Sơn Đông, Trung Quốc), sống vào cuối thời Xuân Thu. Ông từng làm quan ở nước Lỗ, nhưng khoảng năm 497 TCN, thất vọng với vua và các quyền thần, ông bỏ đi cùng học trò, qua các nước Vệ, Tào, Tống, Trịnh, Trần, Thái, Sở… suốt chừng 14 năm. Năm 484 TCN ông mới về Lỗ, dạy học và chỉnh lý sách cổ cho tới khi mất năm 479 TCN.

Hành trình ấy nhiều gian nan: ở đất Khuông bị vây vì bị nhận lầm là Dương Hổ; ở nước Tống, quan tư mã Hoàn Đồi định giết ông bằng cách chặt đổ cây nơi ông đang giảng lễ cho học trò; giữa Trần và Thái bị vây đến hết lương. Không vị vua nào thực sự trao quyền cho ông.

Những học trò nổi tiếng trong đoàn: Tử Lộ (Trọng Do) cương trực, nóng nảy, từng ưa võ; Tử Cống (Đoan Mộc Tứ) giỏi ăn nói, buôn bán giàu có; Nhan Hồi nghèo mà hiếu học, được thầy thương nhất, mất sớm. Truyền thống nói ông có "ba nghìn học trò, bảy mươi hai người hiền".

Lời dạy của ông được học trò ghi lại trong sách Luận ngữ, chẳng hạn:

Đức bất cô, tất hữu lân.(Người có đức không lẻ loi, ắt có láng giềng. — Lý nhân)

Quân tử cố cùng, tiểu nhân cùng tư lạm hĩ.(Người quân tử khi cùng khốn vẫn giữ mình; kẻ tiểu nhân cùng khốn thì làm càn. — Vệ Linh Công)

Luận ngữ (thiên Hương đảng) cũng chép: chuồng ngựa cháy, Khổng Tử từ triều về chỉ hỏi "Có ai bị thương không?", không hỏi đến ngựa — câu thường được dẫn để nói về lòng trọng con người.